Bewonersgroep: Red de Onderdoorgang

2003
Toen het Rijksmuseum in 2003 naar buiten kwam met een voorontwerp voor een nieuwe ingang ontstond in het wijkcentrum al snel bezorgdheid over het lot van de Onder¬doorgang. Al eerder en vaker had het Rijks geprobeerd zich dat stukje openbare ruimte toe te eigenen, al eerder en vaker had het wijkcentrum daarvoor gewaarschuwd! Tot nu toe was wat het Rijks wilde niet gelukt, dankzij het verzet ertegen van de Amsterdamse bevolking.

Maar de dreiging leek nu ernstiger: het voorontwerp beloofde namelijk dat de onderdoorgang openbaar zou blijven en met de nieuwe ingang ruimte zou bieden aan iedereen: bezoekers en passerende voetgangers en fietsers. Maar wie had opgelet kon zich herinneren dat de Rijksbouwmeester Coenen al eerder over dit ontwerp had gezegd dat het onverenigbaar was met fietsers in de onderdoorgang. Als nu het ontwerp gepresen¬teerd werd alsof de fietsers geen probleem vormden, wekte dat de indruk dat die problemen werden onderschat (laten we het daar op houden), en dat – als eenmaal het ontwerp zou zijn uitgevoerd en die problemen zich zouden voordoen, het gevolg zou zijn dat fietsers alsnog uit de Onderdoorgang zouden worden geweerd, en dan –uit zgn. praktische overwegingen – de onderdoorgang onderdeel zou worden van het museum. Overdag open en te voet te gebruiken, maar na sluitingstijd dicht.

In september 2003 werd er op instigatie van het stadsdeel een overleg gestart tussen Het Nieuwe Rijksmuseum (de verbouworganisatie van het Rijks), Stadsdeel Oud Zuid, de Amsterdamse afdeling van de Fietsersbond, en via het wijkcentrum gebundelde verontruste Amsterdammers. Daar bleek al snel dat het Rijks niet open stond voor de suggestie om naar een alternatief te zoeken waarbij de onderdoorgang als openbare ruimte ongemoeid gelaten zou worden.
En dat was de aanleiding voor de participerende leden van de werkgroep Verkeer van het wijkcentrum, de bewoners en vertegenwoordigers van de Fietserbond om het comité Red de Onderdoorgang op te richten. Het idee was dat zo’n bundeling van krachten noodzakelijk was om de onderdoorgang als openbare ruimte, én als vitale verkeersverbinding voor fietsers en voetgangers, te kunnen behouden.

2004
In 2004 is het comité zeer actief geweest. Er is begonnen met het informeren van de politieke partijen in stadsdeel Oud Zuid (en daarbuiten), wat mede geleid heeft tot een algemeen aangenomen motie van de stadsdeelraad op 28 januari waarin het voorontwerp van het Rijksmuseum is afgekeurd en het Rijks is gevraagd een alternatieve ingang te ontwerpen die geen beslag legt op de openbare ruimte in de onderdoorgang. Er werden ook zo’n 10.000 e-mails ontvangen waarin adhesie betuigd werd met het streven van het comité. Die adhesiebetuigingen zijn tijdens een manifestatie op 1 februari aangeboden aan het Rijksmuseum.
Voor veel mensen was de motie van de stadsdeelraad een geruststellende uitkomst, maar het comité was er – naar later bleek terecht – niet zeker van dat daarmee het gevaar gekeerd zou zijn. Het Rijks leek zich van dit alles niets aan te trekken, leek zich van dit alles zelfs niets aan te hóeven trekken.

In de loop van het jaar heeft het comité zich op velerlei manieren met de kwestie beziggehouden. Er werd informatie verzameld over de plannen van het HNR (Het Nieuwe Rijksmuseum) , en er werd nagedacht over manieren waarop aan die plannen een halt kon worden toegeroepen. Soms was dat een moeizame en frustrerende klus want van enige openheid van de kant van het Rijks was geen sprake, en ook het stadsdeel was weinig toeschietelijk als het om informatieverstrekking ging.
De informatie die binnenkwam werd zo mogelijk openbaar gemaakt via de website van het comité en ook door artikelen in de wijkkrant.

Daarnaast heeft het comité zelf een alternatief ontwikkeld en met deskundige hulp uitgewerkt, de Cuypersvariant. Volgens dat ontwerp betreden de bezoekers het Rijks via een entree in de zijkanten van de onderdoorgang. Een opzet die ook Cuypers, de bouwer van het Rijksmuseum, al had bekoord. Dit alternatief is in de zomer door ons verspreid in de vorm van een Nieuwsbrief, en later is er gewerkt aan een openbare presentatie ervan (die uiteindelijk pas in maart 2005 z’n beslag kreeg).

Eind 2004 begon het stadsdeel voor het eerst serieus werk te maken van het al voor de zomer van 2004 aangekondigde Ruimtelijk Afwegingskader (RAK), een aanvulling op het bestemmingsplan Museumplein die een juridisch steekhoudende toetsing van de bouwplannen van het Rijksmuseum mogelijk moet maken. Het comité heeft zich beraden op wat haar bij het uitkomen daarvan te doen stond en zich daarop voorbereid, o.a. door tevens een stichtingsvorm aan te nemen, die het mogelijk maakt als rechtspersoon te ageren. In het algemeen is de algemene gedragslijn van het comité geweest om een openbare discussie over de plannen van het Rijks op gang te brengen, een discussie waarin álle belangen die op spel staan tot gelding moeten komen, zodat ook in de uiteindelijke besluitvorming al die belangen naar waarde kunnen worden geschat en meegewogen.

2005
In 2005 hebben de activiteiten een voorlopig eindpunt gevonden in de aanname door de stadsdeelraad op 23 juni van een zogenaamd Ruimtelijk Afwegingskader (RAK), een aanvulling op het bestemmingsplan waarin wordt uitgesloten dat de nieuwe ingang van het Rijksmuseum beslag legt op de openbare ruimte in de onderdoorgang. Daaraan vooraf ging een succesvolle presentatie door het comité van een alternatief ontwerp voor de ingang van het Rijksmuseum, de zgn. Cuypersvariant. Hoewel de weersom¬standigheden uitzonderlijk slecht waren (de burgers werd zelfs via de media geadviseerd thuis te blijven) vonden velen op 3 maart door ijs en sneeuw de weg naar buurtcentrum Lydia waar het alternatief onder grote belangstelling van de pers getoond werd en vrijwel onmiddellijk als een zeer serieuze optie werd beoordeeld. Voor het comité een welkom resultaat, en hoognodig gezien het feit dat het Rijksmuseum met inzet en onverhulde steun van vrijwel de gehele landelijke pers een charme-offensief had ingezet in een poging om de publieke opinie in het voordeel van haar ontwerp om te buigen.

Mede naar aanleiding van de presentatie in Lydia oordeelde het stadsdeelbestuur het nuttig dat er voorafgaand aan en als onderdeel van de besluitvorming rond het Ruimtelijk Afwegingskader een openbaar debat zou plaatsvinden waarin de verschillende voor¬stellen tegenover elkaar gesteld en gewogen zouden kunnen worden. Ten behoeve van dat debat heeft het comité haar alternatief nog meer opgetuigd als een stedenbouwkundig en architectonisch aantrekkelijke optie, niet als het enige alternatief. Gelukkig heeft het comité hierbij niet alleen kunnen putten uit het rijke reservoir van deskundigheid dat bij haar achterban aanwezig was, maar ook gebruik kunnen maken van de creativiteit en ingeniositeit van een aantal bereidwillige onafhankelijke deskundigen.

De debatavond op 12 april in het Hilton Hotel trok veel belangstelling en kon opnieuw op grote aandacht van de media rekenen. Dat het een succes was is mede te danken aan de bijdrage van het comité.
Tenslotte heeft het comité door indiening van een zienswijze kunnen bewerkstelligen dat het RAK waterdichte garanties bevat tegen het exploiteren van de onderdoorgang door het Rijksmuseum. Het Rijksmuseum heeft zich daarbij neergelegd en werkt nu aan een alternatief. Naar verluidt is dat een uitwerking van de Cuypersvariant.

Bij al haar acties en activiteiten is het comité ruimhartig gefaciliteerd door het wijkcentrum en de Amsterdamse afdeling van de Fietserbond; financieel heeft het comité ook steun gekregen van de eigen achterban (waarvoor zij de gulle gevers zeer dankbaar is). Het comité heeft zich dusdoend ontwikkeld tot een eigenstandige participant van het wijkcentrum en zal in die hoedanigheid een vertegenwoordiger afgevaardigen naar de wijkraad. Daarbij heeft een rol gespeeld dat het comité nog wel enige tijd actief zal moeten blijven voordat de kwestie waar het om begonnen is definitief beklonken is.